· ჩატარებული
ლექტორიუმის მეორე შეხვედრა: აფხაზეთი — წარსულიდან მომავლისკენ
© LECTORIVMლექტორიუმის მეორე შეხვედრა აფხაზეთს, ქართულ-აფხაზური ურთიერთობის წარსულსა და მისი მომავლის შესაძლო გზებს მიეძღვნა. საუბარი ისტორიული კონტექსტით დაიწყო, თუმცა მალევე გადავიდა დღევანდელ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ რეალობაზე: რუსეთის მზარდ ზეწოლაზე, აფხაზური საზოგადოების შიდა წინააღმდეგობებზე, ენერგეტიკულ და სავაჭრო კავშირებზე, გალის მოსახლეობის მდგომარეობასა და იმაზე, რა შეიძლება შესთავაზოს საქართველომ ადამიანებს, რომლებიც საოკუპაციო ხაზის მეორე მხარეს ცხოვრობენ.
შეხვედრა თორნიკე შარაშენიძემ გახსნა. მან მსჯელობის მთავარ თემად აფხაზეთი — წარსულიდან მომავლისკენ დაასახელა და მონაწილეებს ორი ძირითადი მომხსენებელი წარუდგინა. გიორგი ხარაბაძემ საუბარი ისტორიული კონტექსტით დაიწყო, ბადრი ბელქანიამ კი აფხაზეთში მიმდინარე თანამედროვე პოლიტიკურ პროცესებზე გაამახვილა ყურადღება. შეხვედრას ესწრებოდა გიორგი არველაძეც, რომელმაც ოკუპირებულ ტერიტორიასთან ეკონომიკური ურთიერთობის პრაქტიკულ გამოცდილებაზე ისაუბრა. ძირითადი გამოსვლების შემდეგ საუბარი აუდიტორიის შეკითხვებითა და კომენტარებით გაგრძელდა.
მთავარი მომხსენებელი — გიორგი ხარაბაძე
მთავარი მომხსენებელი — ბადრი ბელქანია
სპეციალური სტუმარი — გიორგი არველაძე
მოდერატორი — თორნიკე შარაშენიძე
ისტორია, რომელსაც ერთი ნარატივი ვერ ხსნის
გიორგი ხარაბაძემ მსჯელობა აფხაზეთის ისტორიის მრავალფენიანობაზე ააგო. მისი თქმით, თანამედროვე კონფლიქტის ახსნა მხოლოდ ქართველებისა და აფხაზების ორმხრივი დაპირისპირებით შეუძლებელია. სხვადასხვა პერიოდში რეგიონზე გავლენას ახდენდნენ ადგილობრივი სამთავროები, ოსმალეთისა და რუსეთის იმპერიები, მოგვიანებით კი საბჭოთა ეროვნული პოლიტიკა. ამ პროცესებმა შეცვალა მოსახლეობის შემადგენლობა, პოლიტიკური ინტერესები და ისტორიული მეხსიერება.
მომხსენებელმა განსაკუთრებული სიფრთხილე მოითხოვა შუა საუკუნეების მოვლენების თანამედროვე პოლიტიკურ ენაზე პირდაპირ გადმოტანისას. ქართული სამთავროების დაპირისპირება საერთო კულტურულ სივრცეს არ აუქმებდა, ხოლო აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის კავშირი მხოლოდ ტერიტორიული პრეტენზიით არ შემოიფარგლებოდა. ის ენაში, გვარებში, ტოპონიმებში, ეკლესიაში, ნათესაურ ურთიერთობებსა და საერთო პოლიტიკურ ისტორიაში ჩანდა.
„ისტორიული კავშირები თანამედროვე პოლიტიკაზე პირდაპირ არ უნდა გადავიტანოთ, თუმცა მათი უგულებელყოფაც არ შეიძლება. შუა საუკუნეებში ქართული სამთავროები ერთმანეთსაც ებრძოდნენ, მაგრამ ეს მათ საერთო კულტურულ სივრცეს არ აუქმებდა. აფხაზეთსა და დანარჩენ საქართველოს შორის არსებული ბმა ენაში, გვარებში, ტოპონიმებში, ეკლესიასა და პოლიტიკურ ისტორიაში ჩანს.
ტერიტორიისადმი დამოკიდებულება მხოლოდ პრინციპით — „ოდესღაც დავიპყარით და ამიტომ ჩვენია“ — მცდარია. საქართველოს კავშირი აფხაზეთთან გაცილებით ღრმა და მრავალმხრივია. ეთნიკურ წარმოშობაზე საუბრისას კატეგორიული ფორმულები სიფრთხილეს მოითხოვს. აფხაზურ და ქართულ საზოგადოებებს შორის ნათესაური და კულტურული კავშირები ცოცხალია, მაგრამ სხვისი იდენტობის ძალით განსაზღვრა ნდობას ვერ აღადგენს.“
ისტორიულ ნაწილს თან გასდევდა თანამედროვე პოლიტიკური კითხვა: როგორ უნდა გარდაიქმნას საერთო წარსული მომავლის შეთავაზებად. გიორგი ხარაბაძის შეფასებით, მხოლოდ ისტორიული უფლების დამტკიცება საკმარისი არ არის. საჭიროა ხედვა, რომელიც აფხაზური საზოგადოების დღევანდელ ინტერესებს, უსაფრთხოების განცდასა და საკუთარი იდენტობის დაცვის მოთხოვნას რეალურად გაითვალისწინებს.
რუსული ზეწოლა და აფხაზური საზოგადოების არჩევანი
ბადრი ბელქანიამ ყურადღება რუსეთის მიერ აფხაზეთში გამოყენებულ მართვის მექანიზმებზე გადაიტანა. მან ისაუბრა ადმინისტრაციულ კურატორებზე, საინფორმაციო არხებზე, ადგილობრივი პოლიტიკური ჯგუფების წინააღმდეგ კამპანიებსა და ეკონომიკურ თუ სამართლებრივ ზეწოლაზე. ამ კონტექსტში განსაკუთრებით გამოიყო უძრავი ქონებისა და მიწის საკითხი, რომელმაც აფხაზურ საზოგადოებაში ძლიერი წინააღმდეგობა გამოიწვია.
მისი შეფასებით, რუსეთი მხოლოდ პირდაპირ იძულებას არ იყენებს. ეკონომიკური დამოკიდებულება, პოლიტიკური ჯგუფების მხარდაჭერა და საინფორმაციო გავლენა ერთ სისტემად მუშაობს. ამავე დროს, აფხაზურ საზოგადოებაში რუსეთის პოლიტიკის მიმართ წინააღმდეგობაც არსებობს. ეს წინააღმდეგობა საქართველოსადმი კეთილგანწყობას არ ნიშნავს, მაგრამ ცხადყოფს, რომ ადგილობრივი საზოგადოება საკუთარ სივრცესა და გადაწყვეტილების შესაძლებლობას სრულად არ თმობს.
„ერთ-ერთი მთავარი საკითხი გახდა უძრავი ქონებისა და მიწის შეძენის შესაძლებლობა. ე.წ. აპარტამენტების კანონმა აფხაზურ საზოგადოებაში ძლიერი წინააღმდეგობა გამოიწვია, რადგან მოსახლეობამ მასში რუსული კაპიტალისა და დემოგრაფიული ზეწოლის საფრთხე დაინახა.
რუსეთის მიდგომა მხოლოდ პირდაპირ ზეწოლას არ ეფუძნება. იგი ცდილობს უფრო რბილი მეთოდებითაც მოამზადოს ნიადაგი — ეკონომიკური დამოკიდებულებით, საინფორმაციო გავლენითა და პოლიტიკური ჯგუფების მხარდაჭერით. ამავე დროს აფხაზურ საზოგადოებაში არსებობს რუსეთის მიმართ წინააღმდეგობაც. ეს წინააღმდეგობა საქართველოსადმი კეთილგანწყობას ავტომატურად არ ნიშნავს, მაგრამ აჩვენებს, რომ აფხაზური საზოგადოება საკუთარი სივრცის სრულად დათმობას არ აპირებს. საქართველოსთვის ეს მნიშვნელოვანი გარემოებაა და მას ფრთხილი, გრძელვადიანი პოლიტიკა სჭირდება.“
დისკუსიისას რამდენჯერმე გაიმეორეს, რომ რუსეთის როლის აღიარება აფხაზური საზოგადოების სუბიექტურობის უარყოფას არ უნდა ნიშნავდეს. თუ ყველა ადგილობრივი გადაწყვეტილება მხოლოდ მოსკოვის ნებად განიმარტება, ქართული მხარე ვეღარ დაინახავს იმ ადამიანებსა და ჯგუფებს, რომლებსაც საკუთარი ინტერესები, შიშები და არჩევანი აქვთ. სწორედ ამ სივრცეში შეიძლება გაჩნდეს ფრთხილი კომუნიკაციისა და თანამშრომლობის შესაძლებლობა.
ეკონომიკური კავშირი როგორც პრაქტიკული შესაძლებლობა
შეხვედრის მნიშვნელოვანი ნაწილი გიორგი არველაძის გამოცდილებას დაეთმო. მან გაიხსენა აფხაზეთთან დაკავშირებულ ინფრასტრუქტურულ და სავაჭრო საკითხებზე მუშაობა და ის სამართლებრივი მექანიზმები, რომლებიც ოკუპირებულ ტერიტორიასთან კანონიერ ეკონომიკურ ურთიერთობას შესაძლებელს ხდიდა. მისი თქმით, საქონლის მიწოდება მხოლოდ კომერციული გარიგება არ იყო: გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ნდობას, ანგარიშსწორების უსაფრთხო ფორმას და პარტნიორების დაცვას.
გიორგი არველაძემ აღნიშნა, რომ მოთხოვნა თავად აფხაზეთის ეკონომიკურ მდგომარეობას მიჰყვება. ახლო ბაზარი, ქართული პროდუქტის ხარისხი და ადამიანური კავშირები საქართველოს უპირატესობას ქმნის, თუმცა შეთავაზება რეალურ საჭიროებას უნდა დაეფუძნოს. ეკონომიკური თანამშრომლობა ვერ იმუშავებს, თუ ის მხოლოდ პოლიტიკური ჟესტია და მეორე მხარის მოთხოვნას არ პასუხობს.
„ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ კანონის პირობებში აუცილებელი იყო სპეციალური სტატუსისა და საგადასახადო წესების შექმნა, რათა კანონიერად შესაძლებელი გამხდარიყო ჰუმანიტარული ან კომერციული ტრანზაქციები. რამდენიმე წლის განმავლობაში სხვადასხვა სახის პროდუქტის მიწოდებაზე ვმუშაობდით. გადამწყვეტი იყო ნდობა: ხშირად საქონელს საკუთარი სახსრებით ვყიდულობდი და პარტნიორს ისე ვატანდი, რომ ანგარიშსწორება მოგვიანებით ხდებოდა.
ჩვენ ვმოქმედებთ არსებული სამშვიდობო პოლიტიკისა და სამართლებრივი ჩარჩოს ფარგლებში. ეკონომიკური ურთიერთობის მარტივი პრინციპია: უნდა ვიცოდეთ, რა სჭირდება მეორე მხარეს და შევთავაზოთ ის, რაზეც რეალური მოთხოვნა არსებობს. თუ მათ საწვავი სჭირდებათ, საწვავის მიწოდებას აქვს აზრი; თუ სხვა პროდუქტი სჭირდებათ, შეთავაზება მას უნდა მოერგოს. ის, რაც არ სჭირდებათ, მხოლოდ პოლიტიკური ჟესტის გამო ვერ იმუშავებს.“
ამ თემაზე შეკითხვებმა აჩვენა, რომ ეკონომიკურ კავშირს ერთდროულად ახლავს შესაძლებლობაც და ეჭვიც. მონაწილეებს აინტერესებდათ, ხომ არ იქმნებოდა შთაბეჭდილება, თითქოს პრაქტიკული სავაჭრო ნაბიჯი კონფლიქტის პოლიტიკურ გადაწყვეტას ცვლიდა. გია ნოდიამ ამ განსხვავებას გაუსვა ხაზი: ოკუპაციის ფაქტი მსჯელობის საფუძვლად რჩება, მაგრამ მხოლოდ მისი გამეორება მოქმედ პოლიტიკას ვერ შექმნის; ამავე დროს ვაჭრობაც ვერ იქნება პოლიტიკური შეთანხმების ავტომატური შემცვლელი.
„რუსეთის ოკუპაცია ფაქტია და ის ნებისმიერი მსჯელობის საფუძველი უნდა იყოს. ამავე დროს მხოლოდ ოკუპაციის ხსენება პოლიტიკას ვერ ჩაანაცვლებს. ადამიანური და ეკონომიკური კავშირების განვითარება თავისთავად კონფლიქტის გადაწყვეტას არ უზრუნველყოფს, ამიტომ არ უნდა შევქმნათ ილუზია, თითქოს ვაჭრობა ავტომატურად მოაგვარებს პოლიტიკურ პრობლემას.
საჭიროა კონკრეტული მიზნების დასახელება: გვინდა ადამიანების მდგომარეობის გაუმჯობესება, ნდობის გაზრდა, ეკონომიკური დამოკიდებულების შექმნა თუ პოლიტიკური შეთანხმების მომზადება? ამ მიზნებს ერთმანეთთან კავშირი აქვს, თუმცა ისინი ერთი და იგივე არ არის.“
ადამიანური და ჰუმანიტარული კავშირები
ეკონომიკურ საკითხებთან ერთად შეხვედრაზე ყურადღება დაეთმო სახალხო დიპლომატიას, ეკლესიის როლსა და ჯანდაცვის პროგრამებს. მამა იონა მაისურაძემ გაიხსენა აფხაზ სასულიერო პირებთან შეხვედრის მცდელობები. მისი თქმით, ეკლესიისთვის საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობა პრინციპული საკითხია, თუმცა ამ პოზიციასთან ერთად შესაძლებელია ადამიანური ურთიერთობის შენარჩუნებაც.
„საქართველოს ეკლესიისთვის ტერიტორიული მთლიანობის საკითხი მნიშვნელოვანია, მაგრამ ამავე დროს ეკლესიას შეუძლია ადამიანური ურთიერთობის შენარჩუნება. შეხვედრების ორგანიზება რთული იყო და ზოგჯერ სხვა ძალები მათ ჩაშლას ცდილობდნენ, თუმცა საერთო ენის გამონახვა შესაძლებელია.
სახალხო დიპლომატიას ალტერნატივა ნაკლებად აქვს: კონფლიქტი იარაღის ჟღარუნის გარეშე უნდა მოგვარდეს. ეკლესიას, კულტურულ პროექტებსა და პირად კავშირებს შეუძლია ნდობის აღდგენაში მონაწილეობა. ერთობლივი ღონისძიებები და უშუალო დახმარება ხშირად უფრო ეფექტიანია, ვიდრე ხმამაღალი პოლიტიკური განცხადებები.“
პაატა ზაქარეიშვილმა ისაუბრა 2012 წლის შემდეგ ეკონომიკური კავშირების უფრო სისტემური ფორმით განვითარების მცდელობაზე. სხვა კონფლიქტური რეგიონების გამოცდილების შესწავლა მიზნად ისახავდა ისეთი მექანიზმის შექმნას, რომელიც ადამიანებს გადაადგილებას, განათლებასა და ეკონომიკურ საქმიანობას გაუადვილებდა. ამ ინიციატივების ნაწილი პოლიტიკურმა წინააღმდეგობამ შეაჩერა, თუმცა არსებული გარიგებები მაინც მნიშვნელოვანია, რადგან ურთიერთობას ფორმალურ და განმეორებად სახეს აძლევს.
მანვე ჯანდაცვა ჰუმანიტარული კავშირის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მიმართულებად დაასახელა. აფხაზეთიდან საქართველოს კონტროლირებად ტერიტორიაზე სამკურნალოდ გადმოსულ ადამიანებს პრაქტიკული დახმარება ეძლეოდათ, მაგრამ ამ გამოცდილებას ხშირად სათანადო კომუნიკაცია არ ახლდა. მონაწილეთა შეფასებით, ყოველდღიური დახმარება და ნდობის არხები უნდა გაძლიერდეს მაშინაც, როცა პოლიტიკური გადაწყვეტა ჯერ არ ჩანს.
© LECTORIVMდემოგრაფია, მეხსიერება და დრო
კატო ჭავჭანიძემ ყურადღება დემოგრაფიულ ცვლილებებსა და ისტორიული პროცესების სოციალურ საფუძვლებს მიაქცია. მისი თქმით, აფხაზეთში ძალთა თანაფარდობაზე გავლენას ახდენდა როგორც გარედან მართული პოლიტიკა, ისე ეკონომიკური სტრუქტურა, მიწის გამოყენება და მოსახლეობის გადაადგილება. თუ ყველა მოვლენა მხოლოდ ეთნიკური დაპირისპირების ჩარჩოში მოექცევა, კონკრეტული აქტორები და მათი ინტერესები დაიკარგება.
მამუკა მახათაძემ დევნილთა გამოცდილებასა და თაობით მეხსიერებაზე ისაუბრა. დევნილებისთვის აფხაზეთი ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი იყო, თუმცა დროის გასვლასთან ერთად ეს გამოცდილება პოლიტიკურ მეხსიერებად გარდაიქმნა. ახალი თაობა კონფლიქტს ხშირად უკვე ოჯახის მონაყოლითა და საზოგადოებრივი დისკუსიით იცნობს. ამიტომ დაბრუნებისა და მშვიდობიანი გადაწყვეტის საკითხი მომავალზე გათვლილ ხედვას საჭიროებს.
„დევნილებისთვის აფხაზეთის საკითხი ყოველდღიური გამოცდილებიდან თანდათან პოლიტიკურ და თაობით მეხსიერებად გადაიქცა. ადამიანების დიდი ნაწილი აღარ ელის სამხედრო ავანტიურას და კონფლიქტის მშვიდობიან გადაწყვეტას ამჯობინებს. ამავე დროს დროის გასვლასთან ერთად დაბრუნების საკითხი საზოგადოებრივ და პოლიტიკურ პრიორიტეტებში უკან იწევს. თუ გრძელვადიანი ხედვა არ გვექნება, ახალი თაობისთვის ეს თემა კიდევ უფრო დაშორდება პირად გამოცდილებას.“
შორენა ლორთქიფანიძემ ინსტიტუტების, თანმიმდევრული სახელმწიფო პოზიციისა და მოთმინების მნიშვნელობა გამოყო. მისი შეფასებით, რთულ კონფლიქტს სწრაფი პასუხი არ აქვს და არც ცალკეული ინიციატივა ქმნის მდგრად შედეგს. საჭიროა საკუთარი შესაძლებლობების რეალისტური შეფასება და პოლიტიკა, რომელიც ერთჯერად გადაწყვეტილებებზე დამოკიდებული არ იქნება.
საჯარო დებატი და სახელმწიფო შეთავაზება
დისკუსიის დასასრულისკენ მონაწილეები ქართულ საჯარო სივრცეში აფხაზეთის შესახებ ცოდნის სიმწირეს დაუბრუნდნენ. გიორგი არველაძის თქმით, პრაქტიკული ნაბიჯები ხშირად პოლიტიკური ბრალდებების საგნად იქცევა, მაშინ როდესაც საზოგადოებას არც აფხაზური ბაზრის, არც ადგილობრივი აქტორებისა და არც მოქმედი სამართლებრივი პროცედურების შესახებ საკმარისი ინფორმაცია არ აქვს. ზედმეტმა საჯაროობამ შესაძლოა აფხაზ პარტნიორებსაც შეუქმნას საფრთხე, ამიტომ გამჭვირვალობასთან ერთად საჭიროა კონკრეტული ადამიანების უსაფრთხოების დაცვა.
გიორგი შაიშმელაშვილმა აღნიშნა, რომ მშვიდობისთვის საჭირო პოლიტიკა მხოლოდ რუსეთის წინააღმდეგ მკაცრი რიტორიკით ვერ ჩანაცვლდება. ეკონომიკური პროექტები უნდა უკავშირდებოდეს ადამიანის უფლებებს, გალის მოსახლეობის მდგომარეობასა და პროცესში ჩართული ადამიანების დაცვას. წინასწარი ანალიზის, საზოგადოებისთვის ახსნისა და პროაქტიული კომუნიკაციის გარეშე დუმილი უნდობლობას აძლიერებს.
გურამ ნიკოლაშვილმა მთავარი კითხვა ასე ჩამოაყალიბა: რა პროექტს სთავაზობს ქართული საზოგადოება აფხაზებსა და საკუთარ მოქალაქეებს? 2008 წლის შემდეგ ურთიერთობის შემცირებამ დროის ფაქტორი საქართველოს წინააღმდეგ აამუშავა. სოციალური ქსელები და მედია კონფლიქტს ხშირად პოლარიზებულ სურათად წარმოაჩენს, მაშინ როდესაც ახალგაზრდებს წარსულის ტკივილთან ერთად მომავლის პერსპექტივაც სჭირდებათ.
„მთავარი კითხვა არის, რა პროექტს სთავაზობს ქართული საზოგადოება აფხაზებს და საკუთარ მოქალაქეებს. 2008 წლის შემდეგ ურთიერთობა თითქმის გაჩერდა, მაშინ როცა თანამედროვე კომუნიკაციის პირობებში აფხაზეთში იციან, რა ხდება საქართველოში და რას ამბობენ აქ პოლიტიკოსები. თუ ეს ვითარება გაგრძელდა, დრო ურთიერთობას კიდევ უფრო გააუარესებს. შესაძლებლობის ფანჯარა შეიძლება მოულოდნელად გაიხსნას და ჩვენ მზად უნდა ვიყოთ.
ზრუნვა მხოლოდ საქონლის ან მომსახურების შეტანას არ ნიშნავს. საჭიროა გრძელვადიანი პასუხი მთავარ პოლიტიკურ კითხვებზე: რა პირობებშია შესაძლებელი კომპრომისი, როგორ უნდა იქნეს დაცული ორივე საზოგადოების უსაფრთხოება და სად გადის დაუშვებელი დათმობის ზღვარი. ეს კითხვები წარსულშიც უპასუხოდ დარჩა და დღესაც პასუხს მოითხოვს.“
© LECTORIVMკითხვები, რომლებიც ღიად დარჩა
შეხვედრას ერთიანი სამოქმედო გეგმა არ მოჰყოლია, თუმცა გამოიკვეთა რამდენიმე საკითხი, რომლის გარეშე მომავალზე საუბარი შეუძლებელია. ეკონომიკური და ჰუმანიტარული კავშირები შეიძლება ნდობის სივრცეს ქმნიდეს, მაგრამ ისინი პოლიტიკურ შეთანხმებას ვერ ჩაანაცვლებს. რუსეთის ზეწოლა კონფლიქტის ძირითადი ფაქტორია, თუმცა აფხაზური საზოგადოების ინტერესებისა და შიდა არჩევანის დანახვაც აუცილებელია. ისტორიული მეხსიერება საერთო კავშირების საფუძველს გვაძლევს, მაგრამ დღევანდელი შეთავაზება თანამედროვე ადამიანების უსაფრთხოებასა და საჭიროებებს უნდა პასუხობდეს.
გიორგი ხარაბაძის შეფასებით, დრო საქართველოს სასარგებლოდ ავტომატურად არ მუშაობს. რუსიფიკაცია გრძელდება და შესაძლოა აფხაზეთის რუსეთის სივრცეში კიდევ უფრო ღრმა ინტეგრაციამდე მივიდეს. ამიტომ ქართულმა მხარემ უნდა ჩამოაყალიბოს შეთავაზება, რომელიც რუსეთის ფაქტორსაც ითვალისწინებს და ადგილობრივი თვითმმართველობის, კულტურისა და ტრადიციების დაცვის შესაძლებლობასაც ტოვებს.
„ქართულმა მხარემ უნდა ჩამოაყალიბოს შეთავაზება, რომელიც აფხაზური საზოგადოების რეალურ ინტერესებს გაითვალისწინებს. დრო ჩვენს სასარგებლოდ ავტომატურად არ მუშაობს: რუსიფიკაცია გრძელდება და შეიძლება დადგეს მომენტი, როდესაც აფხაზეთი რუსეთის ფედერაციის სივრცეში კიდევ უფრო ღრმად იქნება ინტეგრირებული.
შესაძლო კომპრომისი პირველ რიგში რუსეთის ფაქტორს უნდა ითვალისწინებდეს, მაგრამ ადგილობრივი თვითმმართველობის, კულტურისა და ტრადიციების დაცვასაც უნდა უზრუნველყოფდეს. ეკონომიკური და ჰუმანიტარული თანამშრომლობა სანაცვლო დათმობის მოთხოვნად არ უნდა იქცეს; იგი ნდობისა და უსაფრთხოების საფუძველი უნდა იყოს.“
შეხვედრის დასასრულს თორნიკე შარაშენიძემ მსჯელობის სამი ძირითადი ხაზი — ისტორიული მეხსიერება, ეკონომიკური კავშირი და პოლიტიკური უსაფრთხოება — ერთმანეთს დაუკავშირა. ერთჯერად შესაძლებლობას აზრი მხოლოდ მაშინ ექნება, თუ ის გრძელვადიანი პოლიტიკის ნაწილად იქცევა.
„დღევანდელმა საუბარმა აჩვენა, რომ ეკონომიკური კავშირი, ისტორიული მეხსიერება და პოლიტიკური უსაფრთხოება ერთმანეთისგან განცალკევებით ვერ განიხილება. კონკრეტული ნაბიჯის შემდეგ ყოველთვის ჩნდება კითხვა — რა მოხდება შემდეგ და როგორ გადაიქცევა ერთჯერადი შესაძლებლობა გრძელვადიან პოლიტიკად.“
© LECTORIVM