· ჩატარებული
ლექტორიუმის მეხუთე შეხვედრა: ამერიკა–ირანის ომი და მისი გავლენა საქართველოზე
© LECTORIVMლექტორიუმის მეხუთე შეხვედრა ამერიკა–ირანის ომს, ირანის პოლიტიკური სისტემის მდგრადობას, კონფლიქტის სამხედრო და დიპლომატიურ პერსპექტივებსა და საქართველოსთვის მოსალოდნელ შედეგებს მიეძღვნა.
შეხვედრას თორნიკე შარაშენიძე უძღვებოდა. მთავარი მომხსენებლები იყვნენ ირანში საქართველოს ყოფილი ელჩი ლევან ასათიანი, ირანის მკვლევარი ვასილ პაპავა და სამხედრო საკითხების სპეციალისტი ზურაბ აგლაძე.
დისკუსიამ სამი ძირითადი მიმართულება მოიცვა: ქართულ–ირანული ურთიერთობების ისტორია, მიმდინარე ომის სამხედრო და პოლიტიკური ლოგიკა და ის შესაძლებლობები თუ საფრთხეები, რომლებიც ახალმა ვითარებამ საქართველოსა და მთლიანად სამხრეთ კავკასიას შეიძლება შეუქმნას.
ქართულ–ირანული ურთიერთობების ჩამოყალიბება
ლევან ასათიანმა საუბარი 1979 წლის ირანის რევოლუციის შემდგომი პერიოდიდან დაიწყო. მან გაიხსენა როგორც ირანის ისლამური რესპუბლიკის პოლიტიკური სისტემის ჩამოყალიბება, ისე დამოუკიდებელი საქართველოსა და ირანის პირველი დიპლომატიური კონტაქტები.
ირანელი დიპლომატები საქართველოთი ჯერ კიდევ საბჭოთა კავშირის არსებობის პერიოდში დაინტერესდნენ. მათი ყურადღება მიმართული იყო კავკასიაში მიმდინარე ცვლილებებისა და დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს შესაძლო საგარეო კურსისკენ. მოგვიანებით ირანი ერთ-ერთი პირველი მნიშვნელოვანი რეგიონული სახელმწიფო გახდა, რომელმაც საქართველოს ახალ ხელისუფლებასთან მაღალი დონის ურთიერთობა დაამყარა.
ედუარდ შევარდნაძის პირველი ოფიციალური ვიზიტი სწორედ ირანში გაიმართა. ამას მოჰყვა დიპლომატიური წარმომადგენლობების გახსნა, ეკონომიკური კომისიის შექმნა, ირანული საქონლის შემოსვლა ქართულ ბაზარზე და სატრანსპორტო და სავაჭრო თანამშრომლობის გეგმები.
ასათიანის შეფასებით, ირანის ინტერესი საქართველოსა და მის შავი ზღვის პორტებზე გასვლის მიმართ სხვადასხვა ხელისუფლების პირობებში მუდმივად არსებობდა. ამ ინტერესს განსაზღვრავდა საქართველოს მდებარეობა, როგორც კასპიისა და შავი ზღვის სივრცეების დამაკავშირებელი შესაძლო დერეფანი.
© LECTORIVMომის სამხედრო ლოგიკა
ზურაბ აგლაძემ კონფლიქტის სამხედრო განზომილება, მხარეთა მიზნები და ამერიკის შესაძლო სტრატეგია განიხილა. მისი შეფასებით, ამერიკის, ისრაელისა და ირანის მიზნები ერთმანეთს სრულად არ ემთხვევა.
ირანისთვის უმთავრესი მიზანი რეჟიმისა და სახელმწიფოს გადარჩენაა. შეერთებული შტატებისთვის მნიშვნელოვანი საკითხებია მოკავშირეების დაცვა, ჰორმუზის სრუტეში ნაოსნობის უსაფრთხოება და რეგიონში სანდო სამხედრო ძალის სტატუსის შენარჩუნება. ისრაელისთვის კი საკვანძო პრიორიტეტად ირანის ბირთვული, სარაკეტო და უპილოტო სისტემების შესაძლებლობების განადგურება რჩება.
ამიტომ ერთი მხარისთვის მისაღები „მინიმალური გამარჯვება“ შესაძლოა მეორე მხარისთვის საკმარისი არ აღმოჩნდეს. მხოლოდ საჰაერო დარტყმებით ირანის პოლიტიკური სისტემის შეცვლა რთულია, ხოლო ფართომასშტაბიანი სახმელეთო ოპერაცია ხანგრძლივ მომზადებას, დიდ რესურსს და მაღალი პოლიტიკური და სამხედრო რისკის მიღებას მოითხოვს.
მომხსენებლის აზრით, ირანის სანქციებითა და იზოლაციით სწრაფად გატეხვა ნაკლებად სავარაუდოა. ომის გაგრძელება კი გავლენას მოახდენს არა მხოლოდ ირანზე, არამედ სპარსეთის ყურის ქვეყნებზე, ენერგიის მიწოდებაზე, ნავთობის ფასსა და ამერიკის რეგიონული ალიანსების მდგრადობაზეც.
© LECTORIVMირანის პოლიტიკური სისტემის მდგრადობა
ვასილ პაპავამ ირანის თანამედროვე პოლიტიკური სისტემა ისტორიულ ჭრილში განიხილა. მისი თქმით, ამ სისტემის გასაგებად საჭიროა შაჰის მმართველობის, 1979 წლის რევოლუციის, ირან–ერაყის ომისა და რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის გაძლიერების ერთიან პროცესად დანახვა.
შაჰის მმართველობის პერიოდში ჩატარებულმა მოდერნიზაციამ ირანი რეგიონულ ძალად აქცია, თუმცა სოციალური უთანასწორობა, პოლიტიკური რეპრესიები და სასულიერო ინსტიტუტების სახელმწიფო მართვიდან ჩამოშორება რევოლუციისთვის ნიადაგად იქცა. რევოლუციის შემდეგ კი სასულიერო ინსტიტუტები სახელმწიფოს მთავარ საყრდენად ჩამოყალიბდა.
ვასილ პაპავას შეფასებით, ირანის სისტემაში არსებული დაყოფა „რეფორმატორებსა“ და „კონსერვატორებს“ შორის ხშირად გადაჭარბებულად აღიქმება. ქვეყნის სტრატეგიულ, სამხედრო და რეგიონულ პოლიტიკასთან დაკავშირებულ საკითხებში სისტემა გაცილებით მონოლითურია, ვიდრე გარედან ჩანს.
ხელმძღვანელი პირების ან სამხედრო მეთაურების განადგურება ავტომატურად არ ნიშნავს სისტემის ჩამოშლას. ირანს მსგავსი გამოცდილება წარსულშიც ჰქონია. გარე თავდასხმამ შეიძლება ხელისუფლების მოწინააღმდეგე საზოგადოებაც კი საერთო საფრთხის წინააღმდეგ დროებით გააერთიანოს.
მომხსენებლის აზრით, სისტემის თანდათანობითი ტრანსფორმაცია შესაძლებელია, თუმცა მისი ძალისმიერი და სწრაფი დამხობა მთელ რეგიონს მძიმე და ძნელად პროგნოზირებად შედეგებს მოუტანს.
© LECTORIVMმოლაპარაკებები, სანქციები და დროის ფაქტორი
დისკუსიისას დაისვა კითხვა, რატომ გრძელდება მოლაპარაკებები, თუ ირანის პოლიტიკური სისტემის შიგნით არსებული დაპირისპირება ხშირად ტაქტიკურ თამაშად განიხილება.
მონაწილეთა ნაწილის შეფასებით, ირანი მოლაპარაკებებს დროის მოსაგებად იყენებს: ეკონომიკური და სამხედრო ზეწოლის პირობებში ცდილობს, დაელოდოს შეერთებულ შტატებში შიდაპოლიტიკურ ცვლილებებს, შეინარჩუნოს სახელმწიფო მართვის სისტემა და აღადგინოს დაზიანებული შესაძლებლობები.
ამავე დროს, სანქციებსა და ეკონომიკურ კრიზისს რეალური გავლენა აქვს ირანის საზოგადოებაზე. თუმცა ეკონომიკური გაჭირვება პოლიტიკური სისტემის ავტომატურ დაშლას არ იწვევს — განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ხელისუფლება დაპირისპირებას ეროვნული სუვერენიტეტისა და გარე მტრის წინააღმდეგ ბრძოლის სახით წარმოაჩენს.
საქართველო: დერეფნები, პორტები და პოლიტიკური არჩევანი
შეხვედრაზე განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო საქართველოს სატრანზიტო შესაძლებლობებს. ირანი ისტორიულად ცდილობდა შავი ზღვის პორტებთან დაკავშირებას, ხოლო საქართველო შეიძლება ჩრდილოეთ–სამხრეთის სავაჭრო და სატრანსპორტო მარშრუტების ერთ-ერთი რგოლი გახდეს.
თუმცა ასეთი შესაძლებლობა მნიშვნელოვან პოლიტიკურ კითხვებსაც აჩენს. როგორ შეიძლება საქართველომ გამოიყენოს საკუთარი გეოგრაფიული მდებარეობა ისე, რომ არ იქცეს სანქციების გვერდის ავლის სივრცედ და არ დააზიანოს ურთიერთობა დასავლელ პარტნიორებთან? როგორ უნდა შეაფასოს ქვეყანამ ირანთან თანამშრომლობის ეკონომიკური სარგებელი და მასთან დაკავშირებული უსაფრთხოების რისკები?
განხილული იყო რუსეთის, ირანისა და ინდოეთის დამაკავშირებელი ჩრდილოეთ–სამხრეთის დერეფანი, აზერბაიჯანის გავლით არსებული მარშრუტები, სომხეთის მიმართულება და შავი ზღვის პორტების შესაძლო დატვირთვა. მონაწილეებმა აღნიშნეს, რომ სატრანზიტო ინფრასტრუქტურა მხოლოდ მოკლევადიანი პოლიტიკური ვითარებისთვის არ შენდება. საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია გრძელვადიანი შესაძლებლობების შენარჩუნება, თუმცა თითოეული პროექტი საერთაშორისო ვალდებულებებისა და ეროვნული უსაფრთხოების გათვალისწინებით უნდა შეფასდეს.
© LECTORIVMრეგიონული შედეგები
ომის გავლენა მხოლოდ ამერიკა–ირანის ურთიერთობით არ შემოიფარგლება. დისკუსია შეეხო ირანის ურთიერთობას ისრაელთან, აზერბაიჯანთან, თურქეთთან და რუსეთთან.
განსაკუთრებით რთულია ირან–აზერბაიჯანის ურთიერთობა. ირანისთვის მგრძნობიარე საკითხია ქვეყნის ჩრდილოეთ რეგიონებში მცხოვრები თურქულენოვანი მოსახლეობა და თურანული პოლიტიკური ნარატივების გაძლიერება. ამავე დროს, აზერბაიჯანის მჭიდრო თანამშრომლობა ისრაელთან თეირანის დამატებით შეშფოთებას იწვევს.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია, რეგიონში მიმდინარე პროცესებს მხოლოდ დღევანდელი სამხედრო დაპირისპირების თვალით არ შეხედოს. ირანი რჩება მრავალსაუკუნოვანი სახელმწიფოებრივი ტრადიციის მქონე დიდ რეგიონულ მოთამაშედ, რომლის ინტერესებიც მოქმედ პოლიტიკურ რეჟიმზე უფრო ხანგრძლივ პერსპექტივას მოიცავს.
© LECTORIVMღიად დარჩენილი კითხვები
შეხვედრაზე ერთიანი პასუხი არ ჩამოყალიბებულა, როგორ და როდის შეიძლება დასრულდეს ომი. ღიად დარჩა რამდენიმე ძირითადი საკითხი: შესაძლებელია თუ არა სამხედრო ზეწოლით ირანის ბირთვული და სარაკეტო შესაძლებლობების ხანგრძლივად შეზღუდვა; გამოიწვევს თუ არა ეკონომიკური კრიზისი რეჟიმის შიდა ტრანსფორმაციას; რამდენად მზად არის შეერთებული შტატები ხანგრძლივი სამხედრო ჩართულობისთვის; როგორ აისახება კონფლიქტი ნავთობის მიწოდებასა და მსოფლიო ეკონომიკაზე; რა ადგილი შეიძლება დაიკავოს საქართველომ ახალ სატრანსპორტო და სავაჭრო რეალობაში; და როგორ უნდა შეინარჩუნოს საქართველომ ირანთან ურთიერთობა დასავლურ პარტნიორობასთან წინააღმდეგობის შექმნის გარეშე.
დისკუსიამ აჩვენა, რომ ირანის საკითხი საქართველოსთვის შორეული რეგიონული კონფლიქტი არ არის. ის პირდაპირ უკავშირდება ენერგეტიკას, ტრანზიტს, საგარეო პოლიტიკას, სანქციებსა და სამხრეთ კავკასიის უსაფრთხოებას. შესაბამისად, საქართველოს სჭირდება არა მხოლოდ მიმდინარე მოვლენებზე რეაგირება, არამედ ირანისა და ახლო აღმოსავლეთის მიმართ გრძელვადიანი და პროფესიულ ცოდნაზე დაფუძნებული ხედვა.